Kabanata 6 — Ang Mabait na Kapitbahay

Dumating ang tag-ulan, at kasama nitong dumating ang lagnat ng kaniyang ina.

Nagsimula ito sa ubo. Tuyo at mababaw, ang uri ng ubong hindi pinapansin ng mga taong walang panahong magkasakit. Tatlong araw na naglaba si Aling Rosa sa ilog na namumula ang mata at nanginginig ang baba, at sa ikaapat, hindi na ito nakabangon mula sa banig.

Hinipo ni Sherwin ang noo nito. Parang takip ng kaldero.

“Nay.”

“Ang labada ni Aling Pacing… ihahatid ngayon…”

“Ako na po.”

“Ang sa kapitan, hindi pa nababanlawan…”

“Ako na po, Nay. Matulog na po kayo.”

Siyam na taong gulang siya, at sa loob ng anim na araw, siya ang naging labandera ng San Roque.

Hindi niya kayang paluin ang kumot nang kasinlakas ng ina. Hindi niya abot ang sampayan nang hindi tumutuntong sa batya. Ngunit ginawa niya. Bago magbukang-liwayway, pasan ang maliit na batya, pabalik-balik nang tatlong beses dahil hindi niya kaya ang malaki. Si Liza ang naiwan kay Jun-jun at sa inang nagdedeliryo. Ang kanilang ama ay umuuwi lang para matulog, at minsan ay hindi na.

Sa ikatlong araw, wala nang bigas.

Nakatayo si Sherwin sa harap ng bangang walang laman nang marinig niya ang katok sa haligi.

“Tao po! Aling Rosa?”

Si Toto. Basa ang balikat sa ambon, may pasan na kalahating sako sa isang braso at isang buslo sa kabila.

“Nabalitaan ko kay Lola Idang. Kumusta ang nanay mo?”

“May lagnat pa po.”

“Tsk.” Umakyat ito nang hindi na naghihintay ng paanyaya. Inilapag ang sako sa tabi ng banga. Bigas. Sa buslo, may itlog, luya, at isang supot ng asukal na pula. “Pakuluan mo ang luya. Lagyan mo ng asukal. Ipainom mo nang mainit, tatlong beses isang araw. Ganiyan ang ginawa ng nanay ko sa akin.”

“Wala po kaming pambayad…”

“Sino bang naniningil?” Ngumiti ito. May magandang ngiti si Toto, pantay ang ngipin, umaabot sa mata. “Magkapitbahay tayo, Sherwin. Ganiyan ang magkapitbahay.”

Sa mga sumunod na araw, naging bahagi ng bahay nila si Toto, gaya ng pagiging bahagi ng bahay ng ulan.

Inayos nito ang butas sa bubong na dalawang taon nang ipinangangako ng kaniyang ama. Nag-igib ito ng tubig. Naupo ito sa hagdan tuwing hapon at nagkuwento kina Liza at Jun-jun tungkol sa bayan, kung saan may mga bahay raw na may ilaw na hindi kailangan ng posporo, at sa mga gabing umuuwi si Mang Delfin, nag-aabot ito ng bote at nakikipagtawanan, at sa unang pagkakataon sa alaala ni Sherwin, may mga gabing lasing ang kaniyang ama ngunit walang nabasag.

“Iba talaga kapag may Toto,” narinig niyang sabi ni Aling Pacing sa tindahan. “Kung lahat ng binata sa baryong ito ay ganiyan.”

At totoo iyon. Iyon ang hindi maunawaan ni Sherwin sa loob ng maraming taon pagkatapos, at iyon ang pinakamabigat niyang papasanin: totoo ang bigas. Totoo ang bubong. Totoo ang luya na nagpababa ng lagnat ng kaniyang ina.

May mga maliliit na bagay lang.

Mga bagay na napakaliit na wala siyang salitang maibibigay sa kanila, kaya wala siyang maisumbong kahit gustuhin niya.

Ang kamay ni Toto, halimbawa. Lagi itong may kinalalagyan. Sa ulo ni Liza. Sa pisngi ni Jun-jun. Sa balikat niya, sa batok niya, sa likod niya kapag dumadaan siya, at laging nananatili nang isang hininga na mas matagal kaysa kailangan.

Ang mga tanong. Sino ang katabi mong matulog, Sherwin? Naliligo ka pa ba sa ilog nang mag-isa? Wala ang nanay mo bukas ng umaga, ano?

At ang kendi.

Ikalimang araw iyon. Nag-iisa siya sa likod-bahay, nagsasampay, nang lumapit si Toto at inilabas mula sa bulsa ang isang bagay na nakabalot sa makintab na papel. Kendi mula sa bayan. Hindi pa nakatitikim si Sherwin ng ganoon.

“Para sa iyo lang ito.”

“Paano po sina Liza?”

“Isa lang ang dala ko. At ikaw ang pinakamasipag.” Lumuhod ito para magpantay ang kanilang mga mata, at ibinaba ang boses, na para bang may pinagsasaluhan silang masaya. “Huwag mo nang sabihin sa kanila. Maiinggit lang. Sikreto natin ito, ha?”

Tiningnan ni Sherwin ang kendi sa kaniyang palad.

May kung anong kumirot sa kaniyang sikmura. Hindi gutom. Isang maliit at malamig na pakiramdam, gaya ng naramdaman niya minsan nang makatapak siya ng ahas-tubig sa ilog bago pa niya ito nakita. Alam ng katawan niya ang isang bagay na hindi pa alam ng isip niya.

Ngunit sino siya para pakinggan iyon? Ito ang lalaking nagpakain sa kanila. Ito ang lalaking pumagitna sa kamalig. Itinuro sa kaniya na ang batang mabait ay nagpapasalamat, at ang batang nagdududa sa kabutihan ng iba ay walang utang na loob.

“Opo,” sabi niya. “Salamat po, Kuya Toto.”

“Iyan ang gusto ko sa iyo. Marunong kang magtago ng sikreto.” Ginulo nito ang kaniyang buhok at tumayo. “Hindi lahat ng bata, ganiyan.”

Kinain niya ang kendi nang mag-isa, sa likod ng tapayan. Matamis ito. Sobrang tamis. Pagkatapos ay ibinaon niya ang makintab na papel sa lupa, at hindi niya alam kung bakit pakiramdam niya ay may ginawa siyang mali.

Kinagabihan, bumaba na ang lagnat ng kaniyang ina. Nakaupo na ito, nakasandal sa haligi, humihigop ng salabat. Maputla pa, ngunit malinaw na ang mata.

“Ikaw ang naglaba ng lahat?”

“Opo.”

Kinuha ni Aling Rosa ang kaniyang mga kamay at ibinuka sa liwanag ng gasera. Namumula ang mga ito. Sa pagitan ng hinlalaki at hintuturo, may nagsisimula nang bitak.

Matagal itong tinitigan ng kaniyang ina. Pagkatapos ay idinikit nito ang mga palad niya sa sariling pisngi at pumikit.

“Patawarin mo ako, anak.”

“Bakit po?”

Hindi ito sumagot. Hinalikan lang nito ang bitak, at binitawan siya.

“Mabuti na lang at may Toto tayo,” sabi nito pagkaraan, nakatingin sa bubong na hindi na tumutulo. “Hindi ko alam kung paano tayo nakaraos kung wala siya. Kapag bumalik na ako sa ilog, siya na raw muna ang titingin-tingin sa inyo. Para hindi na kayo naiiwang mag-isa.”

Naramdaman ulit ni Sherwin ang ahas-tubig sa kaniyang sikmura.

Binuka niya ang bibig. May gusto siyang sabihin. Nay, ayaw ko po. O kaya: Nay, may kakaiba po. Ngunit ano ang kakaiba? Isang kamay sa balikat? Isang kendi? Pagtatawanan siya. O mas masama, mapapagalitan, dahil walang utang na loob.

Isinara niya ang bibig.

“Opo, Nay.”

Sa labas, sa kabilang bakuran, sa bintana ng bahay na may bubong na yero, may nakasinding ilaw. At sa mas malayo pa, sa bahay na laging may gasera, nakaupo si Lola Idang sa kaniyang hagdan, hindi natutulog gaya ng lahat ng matatanda, at nakatingin sa ilaw na iyon nang may ekspresyong walang nakakita.