Kabanata 4 — “Lalaki Ka, Hindi Ba?”

Linggo noon, at hindi lasing ang kaniyang ama.

Iyon ang dahilan kung bakit hindi agad natakot si Sherwin nang tawagin siya nito mula sa paanan ng hagdan. Maaliwalas ang umaga. Nasa ilog ang ina kasama si Liza. Tulog si Jun-jun. At si Mang Delfin, bagong ligo, basa pa ang buhok, ay nakatayo sa sikat ng araw na parang ibang tao.

“Sumama ka sa akin.”

“Saan po, Tay?”

“Basta sumama ka. Panahon nang matuto ka ng gawaing lalaki.”

May kung anong lumundag sa dibdib ni Sherwin. Hindi takot. Mas mapanganib pa kaysa takot: pag-asa. Siyam na taon na siyang nabubuhay sa bahay na iyon, at ni minsan ay hindi siya niyaya ng kaniyang ama kahit saan.

Iniwan niya ang walis. Sumunod siya.

Naglakad sila paakyat, palayo sa ilog, sa makitid na pilapil sa pagitan ng mga palayang hindi kanila. Tahimik ang ama sa una. Pagkatapos, nang marating nila ang isang mataas na bahagi kung saan tanaw ang buong lambak, huminto ito at itinuro ang isang parisukat ng lupa sa ibaba, luntian, kumikinang sa hamog.

“Nakikita mo iyan?”

“Opo.”

“Amin iyan dati. Sa lolo mo. Dalawang ektarya.” Matagal itong tumitig. “Noong kasing-edad mo ako, nag-aararo na ako riyan. Kalabaw na mas malaki pa sa akin, hawak ko na ang tali. Walang nagsabi sa aking mahirap. Ginawa ko lang.”

Hindi alam ni Sherwin kung ano ang dapat sabihin. Kaya sinabi niya ang totoo. “Ang ganda po.”

Napatingin sa kaniya ang ama. Sa isang iglap, may nakita siyang hindi niya inaasahan sa mukha nito. Lungkot. Lungkot na napakaluma na ay naging bahagi na ng buto.

“Oo,” sabi ni Mang Delfin, halos pabulong. “Maganda.”

Sa sandaling iyon, sa pilapil, sa sikat ng araw, minahal ni Sherwin ang kaniyang ama. Matagal niyang dadalhin ang alaalang iyon, at matagal siyang malilito dahil dito. Mas madali sana kung halimaw lang ito sa lahat ng oras.

Ang “gawaing lalaki” ay nasa kamalig ni Kapitan Islao, kung saan nag-aakyat ng mga sako ng palay ang mga kalalakihan ng baryo kapalit ng ilang piso at isang galong lambanog pagkatapos. Lima o anim silang naroon, hubad-baro, makintab sa pawis. Kilala ni Sherwin ang ilan. Si Mang Karding na laging kasama ng ama sa inuman. Si Bestre na may pilat sa pisngi. At sa may pintuan, nakasandal, nagbibilang ng sako para sa kapitan, si Toto.

“O, Delfin! Isinama mo ang panganay mo!”

“Panahon na.” Itinulak siya ng ama pasulong, isang kamay sa kaniyang batok. “Sige. Buhatin mo.”

Tiningnan ni Sherwin ang sako. Halos kasinlaki niya ito.

“Tay, hindi ko po yata…”

“Buhatin mo.”

Sinubukan niya. Totoo iyon, at gusto niyang malaman ng lahat na totoo iyon: sinubukan niya nang buong lakas. Niyakap niya ang sako, ibinaon ang mga daliri sa magaspang na sinamay, at humila hanggang sa manginig ang kaniyang mga binti at mamuti ang kaniyang paningin. Umangat ito nang isang dangkal. Pagkatapos ay bumagsak, at kasama siyang bumagsak, patihaya sa alikabok.

Nagtawanan ang mga lalaki.

Hindi malupit na tawa sa una. Tawa lang ng matatandang nanonood sa batang nadapa. Ngunit tumayo si Sherwin, at pinagpag ang kaniyang salawal, at may kung ano sa paraan ng pagpagpag niya, sa galaw ng kaniyang pulso, sa pag-ayos niya ng buhok na nalaglag sa noo, na nagpabago sa tunog ng tawa.

“Naku, Delfin,” sabi ni Bestre. “Sigurado ka bang lalaki ang panganay mo? Mas mahinhin pa sa dalaga ko.”

“Tingnan mo ang kamay. Pangburda.”

“Baka sa susunod, sa ilog mo na lang isama. Doon bagay.”

Naramdaman ni Sherwin ang init na umakyat sa kaniyang leeg, sa kaniyang tainga. Hindi niya alam kung ano ang mali sa kaniyang ginawa. Iyon ang pinakamasakit. Kung alam lang niya kung aling galaw ang mali, aalisin niya. Ngunit ang pinagtatawanan nila ay hindi isang bagay na ginawa niya. Ito ay kung paano siya gumagalaw sa mundo, at hindi niya alam kung paano gumalaw nang iba.

Tumingin siya sa kaniyang ama.

Wala na ang lalaki sa pilapil. Ang nakatayo roon ay namumula, nakatiim-bagang, at hindi sa mga nanunukso nakatingin kundi sa kaniya. Sa kaniya. Na para bang siya ang nagpahiya rito.

“Ulitin mo.”

“Tay…”

“Sabi ko, ulitin mo!”

“Delfin, tama na.”

Magaan ang boses. Palabiro pa rin, ngunit may bahid ng paninita. Lumapit si Toto, pinupunasan ang kamay sa pantalon, at pumagitna sa kanila nang parang wala lang.

“Siyam na taon pa lang iyan. Ako nga, noong siyam ako, hindi ko mabuhat ang sarili kong tsinelas.” Nagtawanan ulit ang mga lalaki, ngunit sa pagkakataong ito, kay Toto na. Ganoon ito kagaling. Kaya nitong ilipat ang tawa. “Hayaan mo na. Ako na ang bahala sa bata. Pagbibilangin ko na lang ng sako. Matalino raw ito sa eskuwela, hindi ba, Sherwin?”

Ipinatong ni Toto ang kamay sa kaniyang balikat. Mainit. Mabigat. Nanatili roon nang medyo matagal.

At si Sherwin, nanginginig pa, nahihiya, halos maiyak, ay tumingala sa lalaking ito at nakaramdam ng napakalaking pasasalamat. May nagtanggol sa kaniya. Sa wakas, may isang nasa hustong gulang na pumagitna.

Hindi niya alam na may mga taong nagtatanggol sa iyo para may utang ka sa kanila.

Pauwi, hindi nagsalita ang kaniyang ama. Mabilis itong maglakad at kailangan niyang halos tumakbo para makasabay. Sa tapat ng tindahan ni Aling Pacing, bigla itong huminto at hinarap siya.

“Bakit ganiyan ka kumilos?”

“Paano po?”

“Huwag mo akong ginagago.” Mahina ang boses, at mas masama iyon kaysa sigaw. “Alam mo ang sinasabi ko. Ang lakad mo. Ang salita mo. Ang kamay mo.” Hinablot nito ang kaniyang pulso at iwinagwag, parang basahang gustong ituwid. “Lalaki ka, hindi ba?”

“Opo.”

“Kung gayon, umasta kang lalaki!”

“Opo, Tay. Opo. Pasensiya na po.”

Binitawan siya nito. Pumasok ito sa tindahan, at alam ni Sherwin na ang perang kinita nito sa mga sako ay hindi na aabot sa kanilang bahay.

Nang gabing iyon, nang tulog na ang lahat, bumangon si Sherwin.

Nakatayo siya sa gitna ng madilim na silid. Itinuwid niya ang kaniyang likod. Ibinuka niya ang mga paa, gaya ng tayo ni Bestre. Ibinagsak niya ang mga balikat. Naglakad siya mula dingding hanggang dingding, mabigat ang yabag, nakakuyom ang kamao, at binabantayan ang sariling pulso na parang kaaway.

Pabalik-balik. Sampung beses. Dalawampu.

Hindi niya alam na gising ang kaniyang ina. Hindi niya nakita na nakadilat ito sa dilim, pinapanood ang panganay niyang nag-eensayong maging ibang tao, at tahimik na umiiyak sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon.