Kabanata 2 — Ang Pangalawang Magulang

Pagbalik nila mula sa ilog, mataas na ang araw at gising na ang dalawang bata.

Narinig ni Sherwin ang iyak ni Jun-jun bago pa nila marating ang hagdan. Hindi iyon malakas na iyak. Ang mga bata sa bahay nila ay hindi umiiyak nang malakas. Isa iyong mahaba at mababang ungol, tunog ng batang matagal nang gutom at hindi na umaasang may darating.

“Ako na po, Nay,” sabi niya, at ibinaba ang batya.

Hindi na sumagot si Aling Rosa. Isinampay na nito ang unang kumot sa alambreng nakatali sa pagitan ng dalawang puno ng bayabas, at may labing-apat pang kasunod. Bago magtanghali, kailangan nitong maihatid ang mga tuyo na kahapon, masingil ang bayad, at makabili ng bigas bago magsara ang tindahan ni Aling Pacing. Walang panahon ang kaniyang ina para sa iyak. Kaya kay Sherwin napupunta ang iyak.

Sa loob, nakaupo si Jun-jun sa banig, basa ang salawal, namumula ang mukha. Sa tabi nito, si Liza, nakahalukipkip, mukhang maliit na matandang nauubusan na ng pasensiya.

“Kanina pa siya ganiyan, Kuya,” sumbong nito. “Sinabi ko nang tumahimik. Ayaw.”

“Tatlong taon pa lang siya, Liza.”

“Anim lang naman ako.”

Walang maisagot doon si Sherwin, dahil totoo.

Sumulyap siya sa kurtinang sako. Naroon pa rin ang hilik, mas mababaw na ngayon. Kaunting panahon na lang.

Binuhat niya si Jun-jun. Mabigat na ang bata para sa payat niyang mga braso, ngunit matagal na niyang natuklasan ang paraan: isandal sa balakang, ikawit ang isang kamay sa ilalim, at huwag ipakitang nahihirapan ka, dahil ang batang nakararamdam na mabigat siya ay lalong umiiyak.

“Tahan na,” bulong niya sa buhok nito. Amoy pawis at usok ang kapatid niya, amoy ng lahat ng bagay sa bahay nila. “Tahan na, Jun. Nandito na si Kuya.”

Sa likod-bahay, may tapayan ng tubig-ulan. Hinubaran niya ang kapatid at binuhusan gamit ang bao ng niyog, dahan-dahan, mula balikat pababa, hindi sa ulo dahil nagugulat ito. Natutuhan niya iyon sa panonood sa kaniyang ina, noong may panahon pa itong magpaligo ng anak. Tumigil ang iyak ni Jun-jun at napalitan ng sinok. Pagkatapos ay ng mahinang tawa nang kilitiin siya ng tubig sa leeg.

Napangiti si Sherwin. Hindi niya namalayan.

Ito ang hindi niya masabi kaninuman, dahil alam niyang pagtatawanan siya: gusto niya ito. Gusto niya ang pag-aalaga. Gusto niya ang bigat ng bata sa kaniyang balakang, ang pagsusuklay sa buhok ni Liza, ang pagbabantay sa sinaing hanggang sa lumabas ang tamang amoy. May kapayapaan sa mga gawaing iyon. Kapag nag-aalaga siya, alam niya kung sino siya at kung para saan siya.

Ang ibang batang lalaki sa San Roque ay nasa bukid sa ganitong oras, o nanghuhuli ng gagamba sa talahiban, o nagsasabong ng mga ito sa loob ng posporo. Minsan, niyaya siya ni Marlon, ang kaklase niyang may bungi sa harap at laging may baon na kamote. Sumama siya. Pinanood niya ang dalawang gagambang nagpapatayan sa isang tingting, at habang nagsisigawan ang ibang bata, ang naramdaman lang niya ay awa sa natalo.

Hindi na siya sumama ulit. Ngunit naaalala pa rin niya kung paano siya nginitian ni Marlon nang araw na iyon, at kung paanong may kung anong uminit sa kaniyang dibdib na wala siyang pangalan.

“Kuya, gutom na ako.”

Nakatayo si Liza sa pintuan, hawak ang suklay na kulang na ng ngipin.

“Sandali lang.”

Sinilip niya ang banga ng bigas. Dalawang dakot na lang, may kasama pang bukbok. Hindi na siya nagulat. Binilang niya sa isip: kung lulugawin, aabot sa tatlong mangkok. Dalawa para sa mga kapatid. Isa para sa ama, dahil kapag nagising itong walang nakahain, mas masama ang mangyayari kaysa gutom.

Wala para sa kaniya. Wala para sa ina. Sanay na sila.

Nagparikit siya ng apoy sa tatlong batong kalan. Marunong na siya nito mula pa noong pito: ang pagpatong ng tuyong dahon, ang pag-ihip nang mababa at mahaba, ang paghihintay. Habang kumukulo ang lugaw, pinaupo niya si Liza sa pagitan ng kaniyang mga tuhod at sinimulang suklayin ang buhol-buhol nitong buhok.

“Aray.”

“Huwag kang malikot.”

“Mas magaling kang magtirintas kay Nanay,” sabi ni Liza, na sa kaniya ay hindi papuri kundi simpleng pag-uulat. “Bakit marunong ka? Lalaki ka naman.”

Huminto ang mga daliri ni Sherwin.

Sandali lang. Kalahating hininga. Ngunit sa kalahating hiningang iyon, dumaan sa kaniya ang isang lamig na walang kinalaman sa tubig ng ilog.

“Pinapanood ko lang si Nanay,” sagot niya, at nagpatuloy. Isa sa ibabaw, isa sa ilalim, hila. “Huwag mong sasabihin kay Tatay na ako ang nagtirintas.”

“Bakit?”

“Basta.”

Lumingon si Liza. Malalaki ang mata nito, maitim, masyadong matalas para sa edad. “Magagalit siya?”

Hindi sumagot si Sherwin. Itinali niya ang dulo ng tirintas gamit ang pirasong retaso, at marahang itinulak ang kapatid patayo.

“Kumain na kayo.”

Pinanood niya silang kumain. Si Jun-jun, nakakandong sa kaniya, hinihipan niya ang bawat subo. Si Liza, mabilis, nakayuko, parang may aagaw. Ang ikatlong mangkok ay tinakpan niya ng dahon ng saging at ipinatong sa mesa, sa lugar kung saan agad itong makikita ng kaniyang ama.

Kumulo ang sarili niyang sikmura. Uminom siya ng tubig hanggang sa tumahimik ito.

Sa labas, narinig niya ang boses ng kaniyang ina, at isa pang boses. Boses ng lalaki. Magaan, palabiro.

“Aling Rosa! Ang aga n’yo na namang kumayod. Heto, may sobra akong tuyo. Para sa mga bata.”

“Naku, Toto, nakakahiya naman…”

“Ano ba kayo. Magkapitbahay tayo.”

Sumilip si Liza sa siwang ng dingding at nagliwanag ang mukha. “Kuya, si Kuya Toto! May dalang ulam!”

Tumakbo ito palabas bago pa siya makapagsalita. Sinundan ito ni Sherwin ng tingin. Sa pagitan ng mga sampay na kumot, nakita niya ang isang lalaking nakangiti, nakaluhod para pantayan ang taas ni Liza, at ginugulo ang buhok na katitirintas pa lang niya.

Mabait si Toto. Sabi ng lahat.

At nang iangat ng lalaki ang tingin at makita siya sa pintuan, kinawayan siya nito, at kumaway rin si Sherwin, dahil iyon ang itinuro sa kaniya: magpasalamat sa mga taong mabait sa iyo.

Sa likod niya, sa loob ng bahay, tumigil ang hilik.