Ang Madre sa Bisikleta

Bago ko pa siya nakita, narinig ko muna ang mga bata.

Ilang araw pa lang kaming nakakabalik sa Cagayan de Oro noon. Nasa labas ako ng bahay nang biglang magtakbuhan ang mga bata sa kalye, lahat papunta sa iisang direksiyon, at iisa ang isinisigaw nila.

"Si Sister Chini! Nandiyan na si Sister Chini!"

Lumingon ako. Sa dulo ng kalye ay may paparating na bisikleta. Babae ang nakasakay, maputi, nakapantalon at naka-t-shirt. Hinanap ko ang madre. Wala akong nakitang iba.

"Nasaan ang madre?" tanong ko sa pinsan ko.

"Ayan. Iyang nagbibisikleta."

"Iyan? Madre iyan?"

"Oo."

"Bakit nakapantalon?"

Nagkibit-balikat ang pinsan ko. Iskolar na siya ng mga madreng iyon noon pa, kaya sanay na siya. "Ganyan sila. Lahat sila. Hindi sila nagsusuot ng pangmadre."

Hindi ko iyon maintindihan. Ang mga madreng kilala ko, sa Cagayan man o sa Cebu, ay nakaabito mula ulo hanggang paa. Naglalakad sila nang marahan at laging may distansiya sa pagitan nila at ng karaniwang tao. Ang babaeng ito ay pumapadyak na parang may hinahabol, nakasuot na parang kahit sinong maglalakad sa palengke, at nakangiti nang malapad bago pa man siya makalapit. Parang hindi madre. Pero nang abutan siya ng mga bata ay bumaba siya ng bisikleta at hinayaan niyang palibutan siya ng mga ito, at doon ko nakita kung bakit hindi na niya kailangan ng abito para makilala.

"Maayong hapon sa inyong tanan!" bati niya.

Bisaya iyon. Tama ang mga salita. Pero ang punto ay hindi taga-rito. Gumugulong ang kanyang R at may kakaibang tigas ang mga patinig, kaya kahit Bisaya ang lumalabas sa bibig niya ay Espanyol pa rin ang himig.

"Sister, Sister, tingnan mo ang drowing ko!"

"Sister, may bago kaming tuta!"

"Isa-isa lang, isa-isa lang!" Tumatawa siya. "Ikaw, kumain ka na ba? At ikaw, bakit wala kang tsinelas?"

Hindi lang mga bata. Lumabas din ang matatanda sa kani-kanilang pintuan, at nag-uunahan pa sila sa pagbati sa kanya. May nag-alok ng tubig. May nagtanong tungkol sa anak nitong may sakit. Kilala niya ang bawat isa sa pangalan.

Ang pinakaikinagulat ko ay ang kamag-anak naming Iglesia ni Kristo. May mga kapitbahay at kamag-anak akong Iglesia, at kilala ko kung gaano sila kaingat sa pakikitungo sa mga pari at madre. Pero heto ang isa sa kanila, kumakaway mula sa bakuran.

"Sister Chini! Dumaan ka naman dito!"

"Dadaan ako!" sigaw niya pabalik. "Pero hindi kita kukumbertihin ha, kape lang ang hihingin ko!"

Nagtawanan ang lahat, pati ang kamag-anak ko. Bilib na bilib ako. Hindi ordinaryong madre ang babaeng ito. Hindi siya minamahal ng mga tao dahil sa suot niya, dahil wala naman siyang suot na dapat igalang. Minamahal siya dahil sa kanya mismo.

Hinila ako ng pinsan ko sa braso.

"Halika. Ipapakilala kita."

"Sandali." Bigla akong nahiya. "Ano'ng sasabihin ko?"

"Wala. Siya ang magsasalita. Makikita mo."

Tama ang pinsan ko. Bago pa ako makabati ay nakatingin na sa akin ang madre, at nakangiti na.

"At sino naman ito? Bago ito, hindi ko pa ito kilala."

"Pinsan ko, Sister. Si Robby. Kagagaling lang nila sa Cebu."

"Ah, Robby!" Inabot niya ang kamay ko at kinamayan ako na parang matanda. "Taga-Cebu ka?"

"Taga-rito po talaga, Sister. Pumunta lang kami sa Cebu. Bumalik na po kami."

"Bakit kayo bumalik?"

Hindi ko alam kung paano sasagutin iyon nang hindi nakakahiya. Tumingin ako sa pinsan ko. Hindi niya ako tinulungan.

"Mahirap po roon," sabi ko sa wakas.

Hindi nagbago ang ngiti niya, pero lumambot ang mga mata niya. "Mahirap din dito," sabi niya. "Pero dito, may mga kaibigan ka na. Anong year mo na?"

"Fourth year po sa pasukan."

"At ang grades mo? Sabihin mo ang totoo, malalaman ko rin naman."

Sinabi ko. Tumaas ang mga kilay niya.

"Hmm. Hindi masama. Hindi masama." Tinapik niya ang balikat ko. "Pumunta ka sa Niña Maria. Nandoon ang opisina ko. Isama mo ang nanay mo."

Pagkatapos ay sumakay na ulit siya sa bisikleta, at sinundan siya ng mga bata hanggang sa kanto.

Sister Chini ang tawag sa kanya ng lahat. Hindi iyon ang tunay niyang pangalan. Maria Rueda Sabater ang pangalan niya, at taga-Espanya siya. Pero walang tumatawag sa kanya ng Sister Maria. Chini siya sa mga kapwa niya madre at sa mga batang tinutulungan nila, at hindi nagtagal ay Chini na rin siya sa akin.

Pumunta kami ng nanay ko sa Niña Maria Learning Center. Doon ang opisina ni Sister Chini. Nakabihis ang nanay ko ng pinakamaayos niyang damit, at sa buong biyahe ay hindi siya halos nagsalita. Alam kong kinakabahan siya. Ito ang dahilan kung bakit kami tumawid pabalik ng dagat, at kung hindi ito matuloy ay wala na kaming ibang plano.

Pagkaupo namin sa harap ni Sister Chini, ang nanay ko ang unang nagsalita.

"Sister, nakikiusap po ako." Mabilis ang salita niya, na parang natatakot siyang maputol. "Matalino po ang anak ko. Hindi po ako nagyayabang, tingnan po ninyo ang card niya. Pero wala po kaming kakayahan. Sinubukan po namin sa Cebu at hindi po namin kinaya. Kung may paraan po sana."

Kinuha ni Sister Chini ang mga papel na dala namin. Binasa niya ang card ko. Tumingin siya sa akin, pagkatapos ay sa nanay ko.

"Gusto mo bang mag-aral, Robby?"

"Opo, Sister."

"Hanggang kolehiyo?"

"Kung puwede po."

Ibinaba niya ang mga papel. "Sige. Aprobado."

Natigilan ang nanay ko. "Po?"

"Aprobado. Iskolar na siya."

"Ganoon lang po kabilis?"

"Bakit pa natin patatagalin?" Ngumiti si Sister Chini. "Nakita ko na ang grades. Nakita ko na ang bata. Mag-aral ka nang mabuti, Robby. Kami ang bahala sa iba."

Ganoon lang. Walang mahabang seremonya. Nagsimula akong maging iskolar ng Company of Mary nang fourth year high school ako, at nagpatuloy iyon hanggang kolehiyo. Buo ang scholarship. Ang batang kinailangang umalis sa isang pribadong paaralan sa Pardo dahil sa matrikula ay hindi na ngayon kailangang mag-isip tungkol sa matrikula.

Tuwang-tuwa ang nanay ko. Hindi siya umiyak. Hindi siya iyakin. Pero paglabas namin ng Niña Maria ay hindi niya mapigilan ang ngiti niya, at hawak niya ang braso ko nang mahigpit habang naglalakad kami.

"Narinig mo iyon, Dong? Aprobado."

"Narinig ko po."

"Huwag mong sasayangin ito." Tumigil siya sa paglalakad at hinarap ako. Nakangiti pa rin siya pero seryoso na ang mga mata. "Makinig ka sa akin. Hindi lahat ng bata ay nabibigyan ng ganito. Kami ng tatay mo, hindi namin ito kayang ibigay sa iyo kahit ano'ng gawin namin. Kaya huwag mong sasayangin ang pag-aaral mo. Ipangako mo."

"Pangako po, Nay."

"Mabuti." At ngumiti ulit siya, at nagpatuloy kami sa paglalakad.

Hindi ko alam kung paano ilalarawan ang naramdaman ko. Tuwa, oo. Pero may kasama itong hindi ko inaasahan, isang uri ng hiya. Hindi ako sanay tumanggap. Kapag lumaki kang nagbibilang ng barya, alam mo ang halaga ng bawat bagay, at alam kong hindi ko kayang bayaran ang ibinibigay sa akin. Wala namang sumisingil. Iyon nga ang mahirap. Mas madaling tanggapin ang utang kaysa sa regalo.

Mula noon ay madalas na ako sa Niña Maria, at doon ko nakilala ang iba pang madre.

Wala ni isa sa kanila ang nakaabito. Katulad ni Sister Chini, karaniwang damit ang suot nila, kaya kung hindi mo sila kilala ay hindi mo iisiping madre sila. At hindi sila magkakamukha. Si Sister Chini ay Kastila. Si Sister Kioko ay Haponesa. May isa pang taga-Mexico, at nang ipakilala siya sa akin ay hindi ko nakuha agad ang pangalan.

"Maria Je," ulit niya.

"Maria... He?"

"María Jesús." Ngumiti siya. "Pero mahaba, kaya Maria Je na lang. Madali, hindi ba?"

"Jesus po ang pangalan ninyo? Pero babae kayo."

Natawa si Sister Chini sa likuran ko. "Sa amin, Robby, normal iyan. Maraming babaeng María Jesús sa España at México."

May iba pang galing sa iba't ibang bansa. Kapag nag-uusap-usap sila ay maririnig mo ang iba't ibang punto. Para sa isang binatilyong ang buong mundo ay Cagayan de Oro at isang sulok ng Cebu, parang bintana ang lugar na iyon. Doon ko unang naunawaan na ang Japan at Mexico at Espanya ay hindi lang mga pangalan sa mapa. May mga taong galing doon, at heto sila, nakaupo sa harap ko at tinatanong kung kumain na ako.

Doon din ako unang natuto ng kaunting salita sa iba't ibang wika. Tinuruan ako ni Sister Kioko ng ilang salitang Hapon, at pinagtiyagaan niya ang bigkas ko kahit alam kong mali. Pero ang pinakamarami kong napulot ay Espanyol.

"Ulitin mo," sabi ni Sister Chini. "Buenos días."

"Buenos días."

"¿Cómo estás?"

"Como estas."

"May tanong iyan, Robby, itaas mo ang dulo. Sige, ito naman." Itinuro niya ang mesa sa harap namin. "Mesa."

Napatingin ako sa kanya. "Sister, lamesa rin po iyan sa amin."

"Ah, sí?" Itinuro niya ang bintana. "Ventana."

"Bintana."

"Cuchara."

"Kutsara po." Natatawa na ako. "Sister, alam ko na po pala ang Espanyol."

Humalakhak siya, iyong halakhak niyang naririnig hanggang kalye. "Claro! Mahigit tatlong daang taon kami rito, may naiwan naman siguro kami."

Buong buhay ko palang binibigkas ang mga salitang iyon nang hindi ko alam kung saan nanggaling. Mula noon, tuwing may ituturo siyang bagong salita ay tinitingnan muna niya ako, hinihintay kung sasabihin kong alam ko na pala.

Ang hindi ko naisip noon ay kung gaano karami pang ibang bagay ang ginagawa at sinasabi ko araw-araw nang hindi ko alam kung saan nanggaling. Hindi lang mga salita. Pati mga paniniwala. Pero malayo pa ako sa aral na iyon.

Isang araw ay naitanong ko sa kanya ang tungkol sa orden nila.

"Sister, bakit po Company of Mary? Parang kompanya."

"Hindi kompanya na negosyo," sabi niya. "Company, kasama. Mga kasama ni Maria. Kinuha iyan sa mga Heswita, ang Company of Jesus. Matanda na ang orden namin, Robby. Mas matanda pa sa lolo ng lolo mo."

"Gaano po katanda?"

"1607. Sa Bordeaux, sa Francia. Ang nagtatag ay isang babae, si Jeanne de Lestonnac."

Ikinuwento niya sa akin ang buhay ng babaeng iyon, at aaminin kong namangha ako. Ipinanganak daw ito noong 1556 sa isang kilalang pamilya. Katoliko ang ama at Calvinist ang ina, kaya lumaki ito sa isang bahay na hati sa dalawang pananampalataya. Nag-asawa ito at nagkaanak. Nabalo sa edad na apatnapu't isa. Lampas singkuwenta na ito nang itatag ang orden, at edukasyon ng mga batang babae ang layunin nito, sa panahong bihira ang babaeng tinuturuang bumasa at sumulat.

"Singkuwenta na po siya nang magsimula?"

"Oo. Kaya huwag mong sasabihing huli na ang lahat, kahit kailan." Kinindatan niya ako. "At tingnan mo. Mula sa isang biyuda sa Francia, umabot kami rito sa Cagayan de Oro. Sa iyo."

Itinuturing na santa ng mga Katoliko si Jeanne de Lestonnac mula pa noong 1949. Ikinukuwento ko ito hindi para purihin ang isang pananampalatayang iniwan ko na. Ikinukuwento ko ito dahil ito ang mundong pinasok ko noong binatilyo ako, at gusto kong maintindihan ninyo kung gaano ito kalawak sa paningin ko noon.

Naging magkaibigan kami ni Sister Chini, at malapit na magkaibigan. May mga taong tumutulong at pagkatapos ay nawawala na, kontento na sa nagawa nila. Hindi siya ganoon. Kinukumusta niya ako. Nakikinig siya kapag nagkukuwento ako, at hindi iyong pakikinig na naghihintay lang ng pagkakataong makapagsalita. Sa piling niya ay naramdaman kong may nagmamalasakit sa akin nang walang hinihintay na kapalit.

Hanggang ngayon ay hindi ko iyon nalilimutan. Muslim na ako, at alam ko na ngayong mali ang pinaniniwalaan nila tungkol sa Diyos. Pero hindi binubura ng Islam ang utang na loob. Sinasabi ni Allah sa Quran na hindi Niya ipinagbabawal sa mga mananampalataya ang maging mabuti at makatarungan sa mga taong hindi nakipaglaban sa kanila dahil sa relihiyon at hindi nagtaboy sa kanila mula sa kanilang mga tahanan. Ang mga madreng iyon ay hindi ako nilabanan. Pinag-aral nila ako.

Noon, siyempre, hindi ko pa alam ang talatang iyon. Ang alam ko lang ay may isang babaeng iniwan ang Espanya para magbisikleta sa mga kalye ng Mindanao, at madalas kong itanong sa sarili kung ano ang nagtulak sa kanya. Minsan ay itinanong ko mismo.

"Sister, hindi po ba kayo nalulungkot dito? Ang layo ng sa inyo."

"Minsan," amin niya. "Pero kapag sinasalubong ako ng mga bata, nakakalimutan ko."

"Bakit po ninyo ginagawa ito?"

Tumingin siya sa krus sa dingding. "Dahil sa Kanya."

Si Kristo. Iyon ang sagot niya, at iyon din ang sagot ng nanay ko sa lahat ng bagay. Sa isip ko noon, patunay iyon. Kung may natitira pa akong katanungan tungkol sa relihiyong kinalakhan ko, at wala naman akong matandaang mayroon, tinapos na iyon ng scholarship.

At kung si Kristo ang dahilan kung bakit may isang Sister Chini sa buhay ko, tungkulin ko ring ipaabot si Kristo sa iba. Iyon ang pinakamainam na paraan ng pasasalamat na alam ko. Hindi ko mababayaran ang scholarship. Pero kaya kong ibahagi ang pinagmulan nito.

Dala ko ang paniniwalang iyon nang pumasok ako sa Capitol University bilang first year. Buo ang loob ko at tiyak ako sa pinaniniwalaan ko. Handa akong magbigay.

Hindi ko alam na ako pala ang tatanggap.