Sa Kabilang Dagat

Kung Katoliko ang Cagayan de Oro, ang Cebu ay higit pa roon.

Hindi ko alam kung paano ito ipapaliwanag sa hindi pa nakakatira doon. Sa Cagayan, ang simbahan ay bahagi ng buhay. Sa Cebu, parang ang buhay ang bahagi ng simbahan. Doon unang itinanim ng mga Kastila ang krus noong 1521, at alam iyon ng bawat Cebuano mula pagkabata. Ipinagmamalaki nila ito. Naroon ang Santo Niño, ang imahen ng batang Hesus na ayon sa kasaysayan ay regalo ni Magellan sa asawa ng hari ng Cebu, at tuwing Enero ay napupuno ang lungsod ng mga taong sumasayaw at sumisigaw ng pangalan nito.

Ang nanay ko ay anak ng lungsod na iyon, at dala niya ito saanman siya magpunta. Katoliko ang tatay ko at Katoliko ako, pero ang nanay ko ay mas lalong Katoliko. Iba ang lalim. Nasa paraan ito ng pagsasalita niya at sa mga bagay na kinakapitan niya kapag wala nang ibang makapitan. At sa mga taong iyon ay madalas na wala nang ibang makapitan.

"Magdasal ka, Dong," sabi niya sa akin tuwing may problema. "Hindi tayo pababayaan ng Señor Santo Niño."

"Opo, Nay."

"Huwag puro 'opo.' Magdasal ka talaga."

At nagdarasal ako. Hindi ko nakitang kakaiba ang alinman doon. Ang mga taong lumuluhod sa harap ng isang imaheng kahoy at humihiling dito ng lunas at hanapbuhay ay mga taong kilala at mahal ko. Ganoon ang nanay ko. Ganoon ang mga kamag-anak namin. Kung may nagsabi sa akin noon na may mali sa paghingi ng tulong sa iba maliban sa Lumikha, hindi ko maiintindihan ang sinasabi niya. Para sa amin, iyon mismo ang pagdarasal.

Sa Cebu ako nag-high school.

Nang second year ako, nag-aral ako sa University of the Visayas sa Pardo. Pribadong paaralan iyon. Hanggang ngayon ay hindi ko lubos na alam kung paano iyon napagpasyahan ng mga magulang ko, pero may hinala ako. Kapag mahirap ka, ang edukasyon ng anak ang huling bagay na gusto mong tipirin. Iniisip mong kung mailalagay mo lang siya sa mas mahusay na paaralan, baka hindi na niya danasin ang dinanas mo. Kaya nangangahas ka. Binibilang mo ang kita, binabawasan mo ang ibang gastos sa isip, at kinukumbinsi mo ang sarili mong kakayanin.

Hindi namin kinaya.

Naaalala ko ang pakiramdam ng pagpasok sa isang paaralang alam mong hindi mo kayang bayaran. Walang nagsasabi sa iyo nang harapan. Pero alam mo. Alam mo tuwing may ipinapadalang paalala tungkol sa matrikula. May mga araw na pakiramdam ko ay nakikiupo lang ako sa silyang hindi akin, at anumang oras ay may lalapit para sabihing tumayo na ako.

Sa bandang huli, walang lumapit. Ang nanay ko mismo ang kumausap sa akin.

"Dong, may sasabihin ako sa iyo."

Alam ko na bago pa niya sabihin. Matagal ko nang hinihintay ang usapang iyon.

"Hindi na natin kaya ang UV."

"Alam ko po."

"Sinubukan namin ng tatay mo." Nabasag nang bahagya ang boses niya, at mas masakit iyon sa akin kaysa sa balita mismo. "Sinubukan talaga namin."

"Okay lang, Nay. Sa public na lang po ako. Pareho lang naman ang pinag-aaralan."

Hindi iyon totoo, at alam naming dalawa. Pero may mga kasinungalingang sinasabi ng anak para sa magulang, at isa iyon doon. Tumango siya at pinunasan ang mata niya ng likod ng kamay.

Lumipat akong muli sa pampublikong paaralan, sa PNHS.

Gusto kong sabihing hindi ako nasaktan, pero bata ako noon, at ang mga bata ay may pagmamataas din. Sa huling araw ko sa UV ay may kaklaseng nagtanong.

"Totoo bang lilipat ka?"

"Oo."

"Bakit? Saan?"

"Sa PNHS. Mas malapit sa amin."

Isa na namang kasinungalingan. Hindi ko masabing dahil sa pera. Sa edad na iyon, mas madali pang umamin ng kahit anong kasalanan kaysa umamin na mahirap ka.

Wala namang masama sa pampublikong paaralan. Doon ako galing at doon ako bumalik. Ang masakit ay ang natikman mo ang iba at pagkatapos ay binawi ito sa iyo. Doon ko yata unang naintindihan nang buo kung ano ang ibig sabihin ng mahirap. Noong maliit pa ako sa Cagayan, ang kahirapan ay hangin lang na nilalanghap ko. Sa Cebu, nagkaroon ito ng hugis. Naging isang paaralang kinailangan kong iwan.

May isa pang bagay na naging malinaw sa mga magulang ko sa panahong iyon. Pumunta kami ng Cebu dahil mahirap ang buhay sa Cagayan de Oro. Ang natuklasan namin ay mas mahirap pala sa Cebu. Mas malaki nga ang lungsod at mas maraming tao, pero ang ibig sabihin lang niyon ay mas marami kaming kaagaw. Ang pag-asang dala namin nang tumawid kami ng dagat ay unti-unting naubos, tulad ng lahat ng dala namin.

At saka dumating ang balita mula sa Cagayan.

Hindi ko na matandaan kung sulat iyon o kuwento ng isang kamag-anak na dumalaw. Ang natatandaan ko ay ang mukha ng nanay ko nang gabing iyon habang kinakausap niya ang tatay ko. Hindi na sila nagbubulungan. Nasa harap ko na sila nag-uusap, at alam kong may nagbago.

"Ang mga pamangkin mo sa Cagayan," sabi ng nanay ko, "iskolar na raw."

"Iskolar nino?"

"Ng mga madre. May mga madre raw doon na nagpapaaral ng mga batang mahirap. Mga dayuhan. Libre ang lahat."

"Libre?" Halata sa boses ng tatay ko na hindi siya naniniwala. Hindi siya sanay na may libre. "Walang ganoon."

"Mayroon. Dalawa na sa mga pinsan ni Robby ang nakapasok. Totoo ito."

Tumingin sa akin ang tatay ko. Hindi ko alam kung ano ang nakita niya. Siguro ay isang anak na kinailangang umalis sa pribadong paaralan at hindi nagreklamo. Siguro ay ang sarili niya noong kasing-edad ko siya.

"Matalino ang batang iyan," sabi ng nanay ko. Ako ang tinutukoy niya, at sinabi niya iyon na para bang wala ako roon. "Sayang kung dito lang. Dito, tapos high school, ano? Maghahanap ng trabaho. Doon, baka makapagkolehiyo."

"At kung hindi siya tanggapin?"

"Hindi natin malalaman kung hindi natin susubukan."

Napangiti ako nang marinig ko iyon. Iyon din ang sinabi niya noong aalis kami ng Cagayan. Ganoon ang nanay ko. Kahit ilang ulit siyang mabigo, may natitira pa rin siyang isang subok.

"Ikaw, Dong?" tanong ng tatay ko. Bihira niya akong tanungin ng ganoon. "Gusto mo bang umuwi?"

Hindi ko alam kung ano ang isasagot. Mahusay ako sa eskuwela, at alam ko iyon. Pero napatunayan na sa akin ng Pardo na ang layo ng mararating mo ay nakadepende sa perang wala kayo. Itinago ko na ang pangarap na kolehiyo sa lugar na hindi ko madalas dalawin, dahil masakit tumitig sa isang bagay na alam mong hindi mapapasaiyo. Ngayon ay heto ang mga magulang ko, binubuksan ulit ang taguang iyon.

"Kung saan po kayo," sabi ko. Pagkatapos, dahil hindi ko napigilan: "Totoo po bang libre?"

"Iyon ang sabi," sagot ng nanay ko.

"Kahit kolehiyo?"

"Iyon ang sabi."

Ganoon ang mga lumaki sa hirap. Maaga kaming natututong huwag umasa nang sobra para hindi masaktan nang sobra. Kaya hindi ako nagtatalon sa tuwa nang gabing iyon. Tumango lang ako. Pero nang mahiga na ako ay hindi ako nakatulog agad, at ang iniisip ko ay ang mga pinsan kong iskolar at ang mga madreng hindi ko pa nakikita.

Umuwi kami sa Cagayan de Oro.

Kung may nagsabi sa akin sa barko na ang scholarship na inuuwian namin ay maghahatid din sa akin, sa bandang huli, palabas ng pananampalatayang ipinamana sa akin ng nanay ko at papasok sa Islam, malamang ay tinawanan ko siya. Uuwi ako para magpaaral sa mga madre. Paano ako magiging Muslim sa piling ng mga madre?

Pero ganoon ang nangyari. Hindi ko iyon plano. May mas mahusay na Tagaplano kaysa sa akin, at matagal pa bago ko Siya nakilala sa tunay Niyang pangalan.